«دوز اول گارداسیل را زدهام، ولی شنیدهام یک دوز گارداسیل کافی است؛ باز هم لازم است بقیه را بزنم؟» این سؤال را این روزها زیاد میشنوم، چون خبر واکسیناسیون تکدوز HPV در رسانهها پیچیده است. پاسخ کوتاه این است که یک دوز واکسن برای گروه سنی مشخصی در برنامههای واکسیناسیون جمعی کافی شمرده شده، نه برای همهٔ افراد در هر سنی؛ و اینکه برای شما کافی است یا نه، به سن شروع، وضعیت ایمنی و هدفتان از واکسن بستگی دارد.
توصیهٔ تکدوز واکسن HPV دقیقاً چه میگوید؟
سازمان جهانی بهداشت در بیانیهٔ موضع خود دربارهٔ واکسنهای HPV در سال ۲۰۲۲ اعلام کرد که برای دختران ۹ تا ۱۴ سال و زنان جوان ۱۵ تا ۲۰ سال، برنامهٔ یکدوزی یا دودوزی قابل قبول است. برای افراد ۲۱ سال به بالا، همان سازمان همچنان دو دوز با فاصلهٔ شش ماه را توصیه میکند.
این توصیه بر پایهٔ مطالعاتی شکل گرفت که نشان دادند در نوجوانان و جوانان، یک دوز واکسن میتواند در برابر عفونت پایدار با انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی (Human Papillomavirus) محافظت قابلتوجهی ایجاد کند. هدف اصلی این تغییر، رساندن واکسن به تعداد بیشتری از دختران در کشورهایی بود که کمبود واکسن یا هزینه مانع پوشش کامل بود.
نکتهٔ مهم این است که این یک توصیهٔ سلامت عمومی برای برنامههای ملی است. برچسب رسمی تولیدکنندهٔ گارداسیل همچنان بر اساس سن، دو یا سه دوز را تعریف میکند (جزئیات سن مناسب و تعداد دوز واکسن گارداسیل را جداگانه نوشتهام)، و برخی کشورها مانند آمریکا هنوز در دستورالعملهای خود برنامهٔ چنددوزی را حفظ کردهاند. بنابراین «یک دوز کافی است» جملهای درست اما مشروط است.
چرا یک دوز در نوجوانی مؤثرتر است؟
دستگاه ایمنی در سنین پایینتر پاسخ قویتری به واکسن میدهد، و مهمتر از آن، بیشتر نوجوانان هنوز با ویروس HPV تماس نداشتهاند. به همین دلیل یک دوز در این سن ارزش محافظتی بیشتری دارد تا در بزرگسالی.
HPV عفونتی بسیار شایع است که عمدتاً از راه تماس جنسی منتقل میشود؛ راههای ثابتشدهٔ انتقال HPV را در نوشتهٔ دیگری مرور کردهام. واکسن از عفونتهای تازه پیشگیری میکند، اما عفونتی را که از قبل وجود دارد درمان نمیکند. هرچه واکسن پیش از شروع فعالیت جنسی تزریق شود، سهم بیشتری از فایدهٔ آن به دست میآید.
اگر بزرگسال هستم، یک دوز گارداسیل برای من کافی است؟
برای زنی که بعد از ۲۰ سالگی واکسن را شروع میکند، شواهد کافی برای اتکا به یک دوز وجود ندارد و من معمولاً تکمیل برنامهٔ چنددوزی را پیشنهاد میکنم. در بسیاری از راهنماها، شروع واکسن از ۱۵ سالگی به بعد به معنای برنامهٔ سهدوزی است.
چند گروه هستند که برنامهٔ تکدوز برای آنها بههیچوجه مناسب در نظر گرفته نمیشود:
- افراد دچار ضعف سیستم ایمنی: از جمله افراد مبتلا به HIV، کسانی که داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی مصرف میکنند یا پیوند عضو داشتهاند. سازمان جهانی بهداشت برای این گروه دستکم دو دوز و در صورت امکان سه دوز را توصیه میکند.
- کسانی که در بزرگسالی و پس از سالها فعالیت جنسی واکسن را شروع میکنند: در این افراد هم پاسخ ایمنی و هم احتمال تماس قبلی با ویروس متفاوت است.
- کسانی که به دلیل یافتههای قبلی پاپ اسمیر یا تست HPV یا درمان ضایعات دهانهٔ رحم واکسن میزنند: در این شرایط تصمیم دربارهٔ برنامهٔ واکسن را همراه با برنامهٔ پیگیری غربالگری میگیرم.
دوز دوم یا سوم گارداسیل را نزدهام؛ باید از اول شروع کنم؟
خیر. اگر فاصلهٔ دوزهای واکسن HPV طولانی شده باشد، لازم نیست برنامه را از ابتدا شروع کنید؛ دوزهای قبلی معتبر هستند و فقط دوزهای باقیمانده تزریق میشوند. این اصل در راهنماهای بینالمللی واکسیناسیون پذیرفته شده و با موضوع دوز یادآور یا تکرار گارداسیل پس از چند سال فرق دارد.
آنچه اهمیت دارد این است که در فاصلهٔ ایجادشده چه اتفاقی افتاده است. من در چنین مراجعهای معمولاً این موارد را مرور میکنم:
- سن شما در زمان تزریق دوز اول و تاریخ دقیق هر دوز.
- نوع واکسنی که دریافت کردهاید؛ گارداسیل ۴ظرفیتی، گارداسیل ۹ظرفیتی یا واکسن دیگر.
- وجود هرگونه بیماری یا دارویی که روی سیستم ایمنی اثر میگذارد.
- آخرین نتیجهٔ پاپ اسمیر یا تست HPV، اگر در سن غربالگری هستید.
- احتمال بارداری در حال حاضر.
اگر دوز اول را در نوجوانی (۹ تا ۱۴ سالگی) زدهاید، ممکن است برنامهٔ شما با یک یا دو دوز دیگر کامل شود. اگر بعد از ۱۵ سالگی شروع کردهاید، معمولاً هدف رسیدن به سه دوز است. اگر واکسن قبلی و بعدی از دو نوع متفاوت باشند، تصمیم دربارهٔ تعداد دوزها را بر اساس جزئیات همان پرونده میگیرم.
رویکرد من برای تصمیم دربارهٔ تعداد دوز واکسن HPV
برای من، پرسش اصلی «حداقل تعداد دوز» نیست، بلکه این است که برای شخص شما با این سن و این سابقه، چه برنامهای محافظت قابلاتکاتری ایجاد میکند. توصیههای جهانی برای جمعیتها طراحی شدهاند؛ وقتی با یک فرد روبهرو هستم، جزئیات او را در نظر میگیرم.
وقتی برای مشاورهٔ واکسن HPV به بخشِ عفونتهای زنان مراجعه میکنید، ابتدا سابقهٔ واکسیناسیون را از روی کارت یا مدرک تزریق بررسی میکنم. سپس دربارهٔ وضعیت ایمنی، سابقهٔ عفونتها و ضایعات دهانهٔ رحم و برنامهٔ بارداری سؤال میکنم. اگر واکسن برای پیشگیری در یک نوجوان باشد، توصیههای تکدوز و دودوز را توضیح میدهم و تصمیم را با خانواده میگیرم. اگر بیمار بزرگسال باشد، معمولاً تکمیل برنامه را پیشنهاد میکنم و دلیلش را شفاف میگویم.
هزینه و دسترسی به واکسن در ایران هم واقعیتی است که نادیده نمیگیرم. اگر کسی فقط امکان تزریق یک دوز را دارد، صادقانه توضیح میدهم که آن یک دوز بیارزش نیست، اما برای بزرگسالان شواهد قطعی دربارهٔ کافی بودنش نداریم و بهتر است در اولین فرصت برنامه کامل شود.
اگر میخواهید برنامهٔ دوزهای باقیماندهٔ خودتان مشخص شود، میتوانید نوبت مشاوره بگیرید و کارت واکسنتان را همراه داشته باشید.
واکسن جایگزین غربالگری دهانهٔ رحم نیست
هیچ تعداد دوزی از واکسن HPV، چه یک دوز و چه سه دوز، نیاز به غربالگری سرطان دهانهٔ رحم را از بین نمیبرد. واکسن از مهمترین انواع پرخطر ویروس پیشگیری میکند، اما همهٔ انواع سرطانزا را پوشش نمیدهد و روی عفونت قبلی اثری ندارد.
به همین دلیل، اگر در سن غربالگری هستید، پاپ اسمیر یا تست HPV را طبق برنامهٔ توصیهشده ادامه دهید. جداگانه توضیح دادهام که آیا بعد از تزریق هر سه دوز هم ممکن است به HPV مبتلا شد؛ همین منطق برای کسانی که یک دوز زدهاند هم صدق میکند.
در مراجعه برای واکسن HPV چه انتظاری داشته باشم؟
مراجعه برای تصمیم دربارهٔ واکسن معمولاً ساده است و بیشتر یک گفتوگوی دقیق است تا یک معاینهٔ طولانی. هدف این است که برنامهٔ شما مشخص، مکتوب و قابل پیگیری باشد.
- پیش از مراجعه: کارت واکسن یا هر مدرکی از تاریخ و نوع دوزهای قبلی را همراه داشته باشید.
- در جلسه: سابقهٔ پزشکی، داروهای مصرفی و نتایج غربالگریهای قبلی را مرور میکنم و برنامهٔ دوزهای باقیمانده را مشخص میکنم.
- بعد از تزریق: درد، قرمزی یا تورم محل تزریق و گاهی سردرد یا خستگی خفیف شایع است و معمولاً خودبهخود برطرف میشود. توصیه میشود مدت کوتاهی پس از تزریق نشسته بمانید، چون غش کردن پس از تزریق در نوجوانان گزارش شده است.
اگر بعد از تزریق دچار تنگی نفس، تورم صورت یا لبها، کهیر گسترده یا سرگیجهٔ شدید شدید، فوراً به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید؛ این علائم میتوانند نشانهٔ واکنش حساسیتی باشند.
سوالات پرتکرار بیماران
اگر فقط یک دوز گارداسیل زده باشم، کاملاً بیاثر است؟
خیر. حتی یک دوز هم پاسخ ایمنی ایجاد میکند، بهویژه اگر در نوجوانی تزریق شده باشد. اما برای کسی که در بزرگسالی شروع کرده، شواهد کافی برای اتکا به یک دوز نداریم و معمولاً تکمیل برنامه را پیشنهاد میکنم.
چند سال بعد از دوز اول میتوانم دوز دوم را بزنم؟
محدودیت زمانی مشخصی برای ادامهٔ برنامه وجود ندارد و لازم نیست از ابتدا شروع کنید. دوزهای باقیمانده را میتوان هر زمان تزریق کرد، به شرط اینکه حداقل فاصلهٔ لازم بین دوزها رعایت شده باشد.
در بارداری میتوانم دوز باقیماندهٔ گارداسیل را بزنم؟
واکسن HPV در دوران بارداری توصیه نمیشود و دوزهای باقیمانده معمولاً تا بعد از زایمان به تعویق میافتد. اگر ناخواسته در بارداری تزریق شده باشد، دلیلی برای نگرانی جدی یا اقدام خاصی وجود ندارد، ولی بهتر است به پزشک خود اطلاع دهید.
دوز اول گارداسیل ۴ زدهام؛ ادامه را با گارداسیل ۹ بزنم؟
در صورت در دسترس نبودن واکسن قبلی، ادامهٔ برنامه با گارداسیل ۹ظرفیتی در راهنماها پذیرفته شده است. اینکه برای پوشش انواع اضافهٔ ویروس به دوزهای بیشتری نیاز دارید یا نه، به سن و تعداد دوزهای قبلی بستگی دارد و بهتر است فردی بررسی شود.
آیا تست HPV قبل از زدن واکسن لازم است؟
انجام تست HPV فقط برای تصمیم دربارهٔ واکسن معمولاً توصیه نمیشود، چون نتیجهٔ مثبت هم مانع واکسیناسیون نیست. اما اگر در سن غربالگری دهانهٔ رحم هستید، غربالگری طبق برنامهٔ خودش انجام میشود.
اگر دوزهای واکسن شما نیمهکاره مانده یا نمیدانید برنامهٔ تکدوز برای سن و شرایط شما معنا دارد یا نه، بهتر است کارت واکسن و نتایج غربالگریتان را یکبار با هم مرور کنیم. این تصمیم معمولاً به معاینه نیاز ندارد و در یک ویزیت آنلاین متنی با فرستادن عکس کارت واکسن و آخرین نتیجهٔ غربالگری قابل بررسی است؛ اما اگر نوبت پاپ اسمیر یا معاینهٔ دورهایتان هم رسیده، ویزیت حضوری مناسبتر است. اطلاعات بیشتر دربارهٔ هر دو مسیر در drsadeghizadeh.ir آمده است.
منابع
- World Health Organization. Human papillomavirus vaccines: WHO position paper, December 2022. Weekly Epidemiological Record.
- Meites E, et al. Human Papillomavirus Vaccination for Adults: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR, 2019.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Human Papillomavirus Vaccination. Committee Opinion No. 809, 2020.
- Bergman H, et al. Comparison of different human papillomavirus (HPV) vaccine types and dose schedules for prevention of HPV-related disease in females and males. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019.