قطع شدن پریود برای بعضی‌ها اول خوشایند به نظر می‌رسد و برای بعضی دیگر از همان ماه اول نگران‌کننده است. اما وقتی قاعدگی چند ماه پشت سر هم نمی‌آید و بارداری هم در کار نیست، بدن دارد پیامی می‌فرستد که ارزش شنیدن دارد؛ پیامی که گاهی درباره تغذیه و استرس است و گاهی درباره هورمون‌ها، تخمدان یا خود رحم.
قطع شدن پریود یا آمنوره یعنی چه؟
آمنوره (Amenorrhea) اصطلاح پزشکی برای نیامدن قاعدگی است. اگر زنی که قبلاً پریود منظم داشته، سه ماه پشت سر هم پریود نشود (یا اگر قبلاً سیکل‌های نامنظم داشته، شش ماه)، به آن آمنوره ثانویه می‌گوییم. اگر دختری تا ۱۵ سالگی هنوز اولین پریود را تجربه نکرده باشد، با عنوان آمنوره اولیه بررسی می‌شود.
آمنوره خودش یک بیماری نیست؛ یک علامت است. نیامدن پریود در دوران بارداری، شیردهی و پس از یائسگی طبیعی است. همچنین برخی روش‌های پیشگیری هورمونی، مثل آی‌یودی هورمونی یا آمپول پیشگیری، ممکن است پریود را خیلی کم یا قطع کنند و این لزوماً به معنای مشکل نیست. اما خارج از این شرایط، قطع قاعدگی باید علت‌یابی شود.
«قانون سه ماه» به این معنا نیست که تا سه ماه نباید کاری کرد. اگر احتمال بارداری وجود دارد، از همان روزهای اول تأخیر تست لازم است؛ و اگر علائم همراهی مثل ترشح شیر از پستان یا سردرد دارید، منتظر ماندن معنا ندارد.
علت قطع شدن پریود چیست؟
شایع‌ترین علت قطع پریود در سنین باروری، بارداری است. بعد از آن، بیشتر علت‌ها به اختلال در زنجیره هورمونی مغز، هیپوفیز، تخمدان و رحم برمی‌گردند. برای اینکه تصویر روشن‌تری داشته باشید، علت‌ها را بر اساس محل مشکل دسته‌بندی می‌کنم.
آمنوره هیپوتالاموسی؛ وقتی مغز ترمز تخمک‌گذاری را می‌کشد
هیپوتالاموس بخشی از مغز است که شروع هر سیکل را فرمان می‌دهد. وقتی بدن انرژی کافی دریافت نمی‌کند یا زیر فشار طولانی است، این فرمان کم می‌شود؛ به این حالت آمنوره هیپوتالاموسی عملکردی (Functional hypothalamic amenorrhea) می‌گویند. علت‌های رایج آن:
- کاهش وزن سریع یا رژیم‌های سخت و کم‌کالری.
- ورزش شدید، به‌خصوص وقتی تغذیه متناسب با آن نیست.
- استرس روانی طولانی‌مدت.
- اختلالات خوردن مثل بی‌اشتهایی عصبی.
این حالت حتی در زنانی که وزن طبیعی دارند هم رخ می‌دهد؛ مهم تعادل بین انرژی دریافتی و مصرفی است، نه فقط عدد ترازو؛ رابطه وزن، ورزش و نظم قاعدگی را جداگانه بررسی کرده‌ام. نکته مهم این است که در آمنوره هیپوتالاموسی سطح استروژن پایین می‌آید و اگر طولانی شود، می‌تواند روی تراکم استخوان اثر بگذارد.
پرولاکتین بالا و مشکلات هیپوفیز
پرولاکتین هورمونی است که در شیردهی نقش دارد. افزایش آن، چه به دلیل برخی داروها (از جمله برخی داروهای اعصاب و روان و ضدتهوع)، چه کم‌کاری تیروئید و چه یک توده معمولاً خوش‌خیم در غده هیپوفیز، می‌تواند تخمک‌گذاری را متوقف کند. گاهی با ترشح شیر از پستان، سردرد یا تغییرات دید همراه است.
اختلالات تیروئید
کم‌کاری و پرکاری تیروئید هر دو می‌توانند الگوی قاعدگی را تغییر دهند و گاهی باعث قطع آن شوند. بررسی تیروئید با یک آزمایش خون ساده (TSH) انجام می‌شود.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)
در این سندرم، تخمک‌گذاری به‌طور منظم انجام نمی‌شود و پریودها ممکن است چند ماه یک بار بیایند یا مدتی قطع شوند. معمولاً با علائمی مثل آکنه، موهای زائد یا افزایش وزن همراه است، هرچند همه این علائم را ندارند. درباره تنبلی تخمدان و درمان آن جداگانه نوشته‌ام.
نارسایی زودرس تخمدان (POI)
نارسایی زودرس تخمدان (Premature ovarian insufficiency) یعنی تخمدان‌ها پیش از ۴۰ سالگی عملکرد طبیعی خود را از دست بدهند. این حالت ممکن است با گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن و تغییرات خلق همراه باشد. تشخیص آن مهم است؛ چون کمبود طولانی استروژن در سنین پایین روی استخوان و سلامت قلب اثر دارد و درباره باروری هم باید زودتر تصمیم‌گیری کرد. علائم و درمان یائسگی زودرس را جداگانه توضیح داده‌ام و موضوع کاهش ذخیره تخمدان و آزمایش AMH هم به آن نزدیک است.
چسبندگی داخل رحم (سندرم آشرمن)
گاهی مشکل در هورمون‌ها نیست و در خود رحم است. پس از کورتاژ، به‌خصوص بعد از سقط یا زایمان، یا برخی جراحی‌ها و عفونت‌های رحم، ممکن است دیواره‌های داخلی رحم به هم بچسبند. به این حالت سندرم آشرمن (Asherman syndrome) می‌گویند. پریود ممکن است خیلی کم شود یا قطع شود، در حالی که آزمایش‌های هورمونی طبیعی‌اند.
علت‌های آمنوره اولیه
وقتی اولین پریود تا ۱۵ سالگی نیامده، علاوه بر علت‌های بالا، احتمال‌هایی مثل تأخیر در بلوغ، تفاوت‌های مادرزادی در ساختار رحم و واژن، یا برخی شرایط ژنتیکی هم بررسی می‌شوند. همچنین اگر سه سال از شروع رشد پستان‌ها گذشته و هنوز پریود اتفاق نیفتاده، ارزیابی لازم است.
چه زمانی برای قطع شدن پریود به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر باردار نیستید و سه ماه یا بیشتر پریود نشده‌اید، زمان بررسی رسیده است. این موارد را هم جدی بگیرید و زودتر مراجعه کنید:
- تا ۱۵ سالگی هنوز اولین پریود اتفاق نیفتاده است.
- از پستان‌ها ترشح شیری دارید و شیرده نیستید.
- سردردهای جدید یا تغییر در دید پیدا کرده‌اید.
- زیر ۴۰ سال هستید و گرگرفتگی یا تعریق شبانه دارید.
- وزنتان در مدت کوتاهی زیاد کم شده یا رژیم و ورزش بسیار سنگینی دارید.
- پس از کورتاژ یا زایمان، پریودها خیلی کم یا قطع شده‌اند.
- هر ماه درد دوره‌ای لگن دارید، ولی خونریزی اتفاق نمی‌افتد.
چه زمانی فوری مراجعه کنیم؟
- احتمال بارداری وجود دارد و درد شدید یک‌طرفه شکم، درد شانه، سرگیجه یا غش دارید.
- سردرد شدید ناگهانی همراه با اختلال دید دارید.
- کاهش وزن شدید با ضعف، تپش قلب یا غش همراه شده است.
من قطع شدن پریود را چطور بررسی می‌کنم؟
در مطب من، بررسی آمنوره، مثل هر اختلال قاعدگی دیگری، همیشه با رد بارداری شروع می‌شود؛ حتی وقتی بیمار مطمئن است که باردار نیست. بعد از آن، شرح حال مهم‌ترین ابزار من است. می‌پرسم پریودها از چه زمانی و چطور قطع شده‌اند، آیا قبل از آن منظم بوده‌اند، وزن و ورزش و تغذیه چه تغییری کرده، چه داروهایی مصرف می‌کنید، آیا سابقه کورتاژ، سقط یا زایمان اخیر دارید و آیا علائمی مثل ترشح شیر، سردرد، گرگرفتگی، آکنه یا موهای زائد وجود دارد.
بر اساس همین اطلاعات، بررسی‌ها را انتخاب می‌کنم. رایج‌ترین موارد این‌ها هستند:
- تست بارداری (بتا hCG).
- TSH برای تیروئید و پرولاکتین.
- FSH و استرادیول برای ارزیابی عملکرد تخمدان، و در صورت نیاز LH.
- هورمون‌های آندروژن وقتی علائم افزایش آن‌ها وجود دارد.
- سونوگرافی لگن برای بررسی رحم، ضخامت آندومتر و تخمدان‌ها.
- بررسی‌های تکمیلی بسته به یافته‌ها؛ مثلاً تصویربرداری هیپوفیز وقتی پرولاکتین به‌طور قابل‌توجهی بالاست، هیستروسکوپی وقتی به چسبندگی رحم شک دارم، یا بررسی تراکم استخوان در آمنوره طولانی.
برای من مهم است که تفسیر آزمایش‌ها را جدا از شرح حال انجام ندهم. مثلاً یک FSH بالا به‌تنهایی برای تشخیص نارسایی زودرس تخمدان کافی نیست و معمولاً تکرار و بررسی در کنار علائم لازم است. همین‌طور پرولاکتین می‌تواند تحت تأثیر استرس، خواب یا معاینه پستان کمی بالا برود و گاهی تکرار آزمایش لازم می‌شود.
اگر چند ماه است پریود نشده‌اید، می‌توانید نوبت ویزیت بگیرید تا این بررسی را به ترتیب و متناسب با شرایط خودتان انجام دهیم.
درمان قطع شدن پریود چگونه است؟
درمان آمنوره به علت آن بستگی دارد و هدف فقط برگرداندن خونریزی ماهانه نیست؛ هدف اصلاح علت و محافظت از سلامت استخوان، رحم و باروری است.
- در آمنوره هیپوتالاموسی، محور اصلی درمان بازگرداندن تعادل انرژی است: تغذیه کافی، تعدیل ورزش و مدیریت استرس، و گاهی همکاری با متخصص تغذیه یا روان‌شناس.
- در اختلالات تیروئید و پرولاکتین، درمان همان علت اغلب قاعدگی را برمی‌گرداند.
- در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، درمان بر اساس هدف شما، یعنی تنظیم قاعدگی، کنترل علائم یا اقدام به بارداری، انتخاب می‌شود.
- در نارسایی زودرس تخمدان، معمولاً جایگزینی هورمونی تا سن طبیعی یائسگی مطرح می‌شود و درباره باروری جداگانه گفت‌وگو می‌کنم.
- در چسبندگی داخل رحم، درمان معمولاً از طریق هیستروسکوپی انجام می‌شود.
انتخاب هر درمان دارویی، به‌خصوص درمان هورمونی، باید پس از بررسی منع مصرف‌ها و با توضیح فواید و محدودیت‌ها انجام شود.
سوالات پرتکرار بیماران
سه ماه است پریود نشده‌ام و باردار نیستم؛ خطرناک است؟
معمولاً یک وضعیت اورژانسی نیست، اما باید علت آن مشخص شود. برخی علت‌ها مثل مشکلات تیروئید یا پرولاکتین به‌راحتی قابل‌درمان‌اند و برخی دیگر در صورت طولانی شدن، روی استخوان یا پوشش رحم اثر می‌گذارند.
آیا کاهش وزن و رژیم می‌تواند پریود را قطع کند؟
بله. کاهش وزن سریع، رژیم کم‌کالری یا ورزش شدید بدون تغذیه کافی می‌تواند تخمک‌گذاری را متوقف کند. این حالت حتی در وزن طبیعی هم ممکن است رخ دهد.
قطع پریود بعد از کورتاژ طبیعی است؟
بعد از کورتاژ، معمولاً چند هفته طول می‌کشد تا قاعدگی برگردد. اگر پریود برنگشت یا خیلی کمتر از قبل شد، باید چسبندگی داخل رحم و همچنین تداوم بارداری یا باقی‌مانده بافت بررسی شوند.
یائسگی زودرس با قطع پریود چه فرقی دارد؟
نارسایی زودرس تخمدان یکی از علت‌های قطع پریود قبل از ۴۰ سالگی است، اما همه قطع پریودها در این سن به آن معنا نیستند. تشخیص آن به آزمایش‌های هورمونی تکرارشده و بررسی علائم نیاز دارد.
آیا با قطع پریود می‌توانم باردار شوم؟
بستگی به علت دارد. در بسیاری از علت‌ها، مثل آمنوره هیپوتالاموسی یا پرولاکتین بالا، با درمان علت، تخمک‌گذاری و امکان بارداری برمی‌گردد. اگر قصد بارداری دارید، این موضوع را از ابتدا در بررسی مطرح کنید.
اگر چند ماه است پریود نشده‌اید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید، یک ارزیابی مرتب، از تست بارداری تا آزمایش‌های هورمونی، معمولاً مسیر را روشن می‌کند. اگر آزمایش‌های هورمونی را از قبل داده‌اید، ویزیت آنلاین متنی برای مرور نتایج و تصمیم درباره بررسی‌های بعدی مناسب است؛ اما معاینه و سونوگرافی به ویزیت حضوری نیاز دارند. هماهنگی هر دو از drsadeghizadeh.ir ممکن است. اگر علائم فوریِ بالا را دارید، به‌جای ویزیت آنلاین مستقیم به اورژانس مراجعه کنید.
منابع
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Current evaluation of amenorrhea. Fertility and Sterility, 2008.
- Gordon CM, et al. Functional Hypothalamic Amenorrhea: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2017.
- European Society of Human Reproduction and Embryology. Guideline: Management of women with premature ovarian insufficiency. Human Reproduction, 2016.
- Melmed S, et al. Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2011.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Menstruation in Girls and Adolescents: Using the Menstrual Cycle as a Vital Sign. Committee Opinion No. 651, 2015.
