بسیاری از خانم‌هایی که با گرگرفتگی‌های شبانه و بی‌خوابی به مطب من می‌آیند، از هورمون درمانی یائسگی می‌ترسند؛ معمولاً به خاطر چیزی که دربارهٔ سرطان پستان شنیده‌اند. هورمون درمانی نه داروی معجزه است و نه خطری که باید از همه پنهان شود؛ برای گروهی از خانم‌ها انتخابی منطقی است و برای گروهی دیگر نه، و تفاوت این دو را سن، زمان شروع و سابقهٔ پزشکی تعیین می‌کند.

هورمون درمانی یائسگی چیست؟

هورمون درمانی یائسگی (Menopausal Hormone Therapy یا HRT) یعنی جبران بخشی از استروژنی که تخمدان‌ها بعد از یائسگی دیگر نمی‌سازند، با هدف کنترل علائم یائسگی و حفظ کیفیت زندگی. هدف آن برگرداندن بدن به دوران جوانی نیست، بلکه کم کردن علائمی است که زندگی روزمره را مختل کرده‌اند.

اگر رحم دارید، استروژن به‌تنهایی می‌تواند باعث ضخیم شدن پوشش داخلی رحم (آندومتر) و افزایش خطر سرطان رحم شود؛ برای همین در این خانم‌ها همیشه یک پروژستین یا پروژسترون هم کنار استروژن تجویز می‌شود. خانم‌هایی که رحمشان را با جراحی برداشته‌اند، معمولاً فقط استروژن دریافت می‌کنند.

هورمون درمانی سیستمیک (قرص، چسب پوستی، ژل) کل بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل، استروژن موضعی واژینال با مقدار کم، بیشتر روی بافت واژن و مجاری ادراری اثر می‌گذارد و حساب آن از نظر خطرها با هورمون درمانی سیستمیک جداست.

هورمون درمانی یائسگی چه فوایدی دارد؟

هورمون درمانی مؤثرترین درمان شناخته‌شده برای گرگرفتگی و تعریق شبانه است و از کاهش تراکم استخوان و شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان نیز پیشگیری می‌کند. فواید آن در خانم‌هایی که علائم آزاردهنده دارند، بیشتر از همه دیده می‌شود.

  • علائم وازوموتور: کاهش تعداد و شدت گرگرفتگی و تعریق شبانه، و در نتیجه بهتر شدن خواب در بسیاری از خانم‌ها.
  • استخوان: کاهش سرعت تحلیل استخوان و کم شدن خطر شکستگی در طول مصرف.
  • خشکی واژن و علائم ادراری یائسگی: که با درمان سیستمیک یا موضعی بهتر می‌شوند.
  • یائسگی زودرس: در خانم‌هایی که پیش از ۴۰ سالگی یائسه شده‌اند (دربارهٔ علائم و درمان یائسگی زودرس جداگانه نوشته‌ام)، هورمون درمانی معمولاً تا حوالی سن طبیعی یائسگی برای حفظ سلامت استخوان، قلب و عروق توصیه می‌شود، مگر منع خاصی وجود داشته باشد.

هورمون درمانی برای پیشگیری از بیماری قلبی یا زوال عقل تجویز نمی‌شود. شواهد برای چنین هدفی کافی نیست و اگر کسی فقط به این دلیل‌ها دنبال آن است، با او دربارهٔ راه‌های دیگر صحبت می‌کنم.

خطرات هورمون درمانی یائسگی چیست؟

خطرات هورمون درمانی واقعی‌اند، اما مقدارشان به سن، فاصله از یائسگی، نوع هورمون، راه مصرف و مدت درمان بستگی دارد. برای بیشتر خانم‌های سالم زیر ۶۰ سال یا در ده سال اول بعد از یائسگی، این خطرها کم است و در کنار فواید سنجیده می‌شود.

  • سرطان پستان: درمان ترکیبی استروژن و پروژستین با افزایش اندک خطر سرطان پستان همراه است که با طولانی شدن مصرف بیشتر می‌شود. در خانم‌هایی که رحم ندارند و فقط استروژن مصرف می‌کنند، این افزایش خطر در مطالعات بزرگ دیده نشده یا بسیار کمتر بوده است.
  • لخته در ورید (ترومبوز): استروژن خوراکی خطر لخته در پا و ریه را بالا می‌برد. شواهد مشاهده‌ای نشان می‌دهد استروژن از راه پوست (چسب یا ژل) با خطر کمتری همراه است.
  • سکتهٔ مغزی: هورمون درمانی خوراکی ممکن است خطر سکتهٔ مغزی را کمی افزایش دهد؛ این خطر در سنین بالاتر اهمیت بیشتری دارد.
  • بیماری کیسهٔ صفرا: با استروژن خوراکی شایع‌تر گزارش شده است.
  • خونریزی نامنظم: به‌خصوص در ماه‌های اول درمان، که معمولاً خطرناک نیست اما اگر ادامه پیدا کند باید بررسی شود.

چرا سن شروع هورمون درمانی مهم است؟

شروع هورمون درمانی پیش از ۶۰ سالگی یا در ده سال اول بعد از یائسگی، در خانم‌های بدون منع مصرف، برای بیشتر آن‌ها نسبت فایده به خطر مطلوب‌تری دارد. شروع آن بعد از ۶۰ سالگی یا بیش از ده سال پس از یائسگی با خطر بیشتر بیماری قلبی، سکته و لخته همراه است و تصمیم در این گروه با احتیاط بیشتری گرفته می‌شود. این به آن معنا نیست که هورمون درمانی بعد از یک سن مشخص خودبه‌خود باید قطع شود؛ ادامه دادن آن هر سال دوباره ارزیابی می‌شود.

چه کسانی نباید هورمون درمانی یائسگی انجام دهند؟

در بعضی شرایط هورمون درمانی سیستمیک توصیه نمی‌شود یا فقط با مشورت تخصصی و در شرایط خاص مطرح است. مهم‌ترین این موارد عبارت‌اند از:

  • سابقهٔ سرطان پستان یا برخی سرطان‌های وابسته به هورمون.
  • خونریزی واژینال که علتش هنوز مشخص نشده است.
  • سابقهٔ لخته در ورید پا یا ریه، یا اختلالات انعقادی شناخته‌شده.
  • سابقهٔ سکتهٔ مغزی، حملهٔ قلبی یا بیماری شناخته‌شدهٔ عروق قلب.
  • بیماری فعال و شدید کبدی.
  • احتمال بارداری.

عواملی مثل فشار خون کنترل‌نشده، میگرن، چاقی، دیابت یا سابقهٔ خانوادگی سرطان پستان لزوماً منع مطلق نیستند، اما در انتخاب نوع و راه مصرف هورمون تأثیر جدی دارند.

رویکرد من در تصمیم‌گیری دربارهٔ هورمون درمانی

در مراقبت‌های دوران یائسگی، من هورمون درمانی را برای «یائسگی» تجویز نمی‌کنم؛ برای علائم مشخص یک خانم مشخص تجویز می‌کنم. اولین سؤالم این است که کدام علامت بیشتر از همه زندگی شما را مختل کرده و چه انتظاری از درمان دارید.

بعد سابقهٔ پزشکی و خانوادگی را با دقت بررسی می‌کنم: سرطان پستان در خانواده، سابقهٔ لخته، بیماری قلبی، میگرن، سیگار، فشار خون و داروهای فعلی. زمان آخرین پریود و اینکه رحم دارید یا نه، نوع رژیم را تعیین می‌کند. پیش از شروع، مطمئن می‌شوم غربالگری‌های معمول مثل ماموگرافی و غربالگری دهانهٔ رحم با پاپ‌اسمیر یا تست HPV طبق برنامهٔ سنی شما انجام شده باشد، و اگر خونریزی غیرطبیعی وجود داشته باشد، اول علت آن را بررسی می‌کنم.

در گفت‌وگو با بیمار، خطرها را به زبان ساده و با در نظر گرفتن شرایط خود او توضیح می‌دهم، نه با اعداد ترسناکی که از مطالعات روی گروه‌های متفاوت آمده‌اند. اگر هورمون درمانی مناسب نباشد یا بیمار آن را نخواهد، درمان‌های غیرهورمونی را بررسی می‌کنیم؛ از جمله برخی داروهای غیرهورمونی مؤثر بر گرگرفتگی، درمان شناختی‌رفتاری و اصلاح سبک زندگی. دربارهٔ علت گرگرفتگی و راه‌های کنترل آن جداگانه نوشته‌ام.

قرص، چسب یا ژل؛ کدام راه مصرف؟

استروژن را می‌توان به شکل قرص خوراکی یا از راه پوست (چسب یا ژل) مصرف کرد و پروژستین به شکل قرص یا گاهی آی‌یودی هورمونی داده می‌شود. انتخاب بین این‌ها به خطر لخته، وزن، فشار خون، میگرن و ترجیح شما بستگی دارد. در خانم‌هایی که خطر لخته بالاتری دارند، معمولاً راه پوستی را ترجیح می‌دهم. همهٔ فرآورده‌ها همیشه در ایران در دسترس نیستند و گاهی انتخاب را با توجه به دسترسی تنظیم می‌کنیم.

هورمون‌های ترکیبی ساختهٔ داروخانه‌ها که با عنوان «طبیعی» یا «بیوآیدنتیکال» عرضه می‌شوند، از نظر دوز و ایمنی مثل داروهای استاندارد بررسی نشده‌اند و آن‌ها را توصیه نمی‌کنم.

بعد از شروع هورمون درمانی چه انتظاری داشته باشید؟

بهبود گرگرفتگی معمولاً طی چند هفته شروع می‌شود و ممکن است تنظیم دوز یا نوع دارو لازم شود. معمولاً با کمترین دوزی که علائم را کنترل کند شروع می‌کنم و پاسخ شما را پیگیری می‌کنم.

  • در ماه‌های اول ممکن است حساسیت پستان، نفخ یا لکه‌بینی داشته باشید که اغلب با گذشت زمان کم می‌شود.
  • بعد از چند ماه نتیجه و عوارض را با هم مرور می‌کنیم و در صورت نیاز دوز یا راه مصرف را تغییر می‌دهم.
  • هر سال دربارهٔ ادامه دادن یا کم کردن درمان دوباره تصمیم می‌گیریم؛ مدت مصرف عدد ثابتی برای همه ندارد.
  • ماموگرافی و سایر غربالگری‌ها طبق برنامهٔ معمول ادامه پیدا می‌کنند.

چه زمانی فوری مراجعه کنیم؟

  • درد، تورم یا گرمی یک‌طرفهٔ ساق پا.
  • تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه.
  • ضعف یا بی‌حسی یک طرف بدن، اختلال گفتار یا سردرد شدید و ناگهانی.
  • توده یا تغییر تازه در پستان.
  • خونریزی واژینال شدید یا خونریزی‌ای که بعد از ماه‌های اول درمان ادامه پیدا کرده است.

اگر هنوز مطمئن نیستید هورمون درمانی برای شما گزینهٔ مناسبی است، می‌توانید از رزرو نوبت مشاوره وقت بگیرید تا سابقه و علائمتان را با هم مرور کنیم.

سوالات پرتکرار بیماران

آیا هورمون درمانی یائسگی باعث سرطان پستان می‌شود؟

درمان ترکیبی استروژن و پروژستین با افزایش اندکی در خطر سرطان پستان همراه است که با طول مدت مصرف بیشتر می‌شود. در درمان با استروژن تنها این افزایش خطر دیده نشده یا بسیار کمتر است. این خطر باید در کنار سابقهٔ خانوادگی و شرایط فردی شما سنجیده شود.

هورمون درمانی را تا چند سال می‌شود ادامه داد؟

مدت ثابتی برای همه وجود ندارد. من هر سال فواید و خطرها را دوباره بررسی می‌کنم و اگر علائم همچنان آزاردهنده باشند و منعی پیدا نشده باشد، ادامه دادن می‌تواند منطقی باشد. قطع درمان معمولاً تدریجی و با برنامه انجام می‌شود.

آیا کرم واژینال استروژن هم همان خطرهای قرص را دارد؟

استروژن واژینال با دوز کم عمدتاً روی بافت واژن اثر می‌گذارد و جذب آن به خون اندک است. به همین دلیل خطرهای آن با هورمون درمانی سیستمیک یکسان در نظر گرفته نمی‌شود. با این حال، در خانم‌هایی که سابقهٔ سرطان پستان دارند، تصمیم باید با هماهنگی پزشک انکولوژیست گرفته شود.

آیا هورمون درمانی باعث چاقی می‌شود؟

افزایش وزن در دوران یائسگی شایع است، اما شواهد نشان نمی‌دهد که هورمون درمانی علت اصلی آن باشد. تغییرات سنی، کاهش تودهٔ عضلانی و سبک زندگی نقش مهم‌تری دارند. نفخ و احتباس مایع ممکن است در ابتدای درمان دیده شود.

اگر بعد از ۶۰ سالگی گرگرفتگی داشته باشم، باز هم می‌توانم هورمون مصرف کنم؟

شروع هورمون درمانی سیستمیک بعد از ۶۰ سالگی یا بیش از ده سال پس از یائسگی با خطر بیشتری همراه است و معمولاً اولین انتخاب نیست. در این شرایط ابتدا درمان‌های غیرهورمونی را بررسی می‌کنم و اگر هورمون مطرح شود، با دقت بیشتر و ترجیحاً با راه کم‌خطرتر تصمیم می‌گیریم.

اگر علائم یائسگی کیفیت زندگی شما را پایین آورده و نمی‌دانید هورمون درمانی برای شما مناسب است یا نه، بهتر است تصمیم را بر اساس سابقه و شرایط خودتان بگیرید، نه تجربهٔ دیگران. گفت‌وگو دربارهٔ فواید و خطرها، مرور جواب ماموگرافی و آزمایش‌ها و پیگیری بعد از شروع درمان را می‌توان در ویزیت آنلاین تلفنی انجام داد؛ اما اگر معاینه، بررسی خونریزی غیرطبیعی یا غربالگری عقب‌افتاده‌ای در کار باشد، ویزیت حضوری لازم است. اطلاعات بیشتر در drsadeghizadeh.ir هست تا با هم فواید و خطرها را برای شرایط شما بسنجیم.