یک سقط اغلب می‌تواند یک اتفاق منفرد و ناشی از یک اختلال تصادفی در رشد جنین باشد. اما وقتی از دست رفتن بارداری تکرار می‌شود، دیگر فقط با یک اتفاق منفرد روبه‌رو نیستیم و بررسی علت سقط مکرر اهمیت پیدا می‌کند.
سقط مکرر دقیقاً به چه معناست و از چند سقط باید بررسی را شروع کرد؟
در تعریف‌های جدید پزشکی، اختلافی بین راهنماها وجود دارد. انجمن پزشکی باروری آمریکا (ASRM) در راهنمای به‌روز خود در سال 2026، سقط مکرر را از دست رفتن دو یا بیشتر بارداری تعریف می‌کند و معتقد است ارزیابی می‌تواند از همین مرحله آغاز شود. در مقابل، راهنمای RCOG همچنان سه سقط زودرس را تعریف کلاسیک سقط مکرر می‌داند، اما تأکید می‌کند که در صورت وجود دلایل مشکوک به یک علت زمینه‌ای، بررسی بعد از دو سقط نیز می‌تواند منطقی باشد.
بنابراین پاسخ عملی من این است: برای شروع فکر کردن به بررسی تخصصی، لازم نیست حتماً منتظر سه سقط بمانیم. بعد از دو سقط، به‌خصوص اگر سن مادر بالاتر باشد، سقط‌ها در سن بارداری مشابه رخ داده باشند، سابقه بیماری یا مشکلات رحمی وجود داشته باشد یا الگوی سقط‌ها غیرمعمول باشد، ارزیابی پزشکی می‌تواند مطرح شود.
همچنین سقط‌ها الزاماً نباید پشت سر هم اتفاق افتاده باشند. وجود یک بارداری سالم بین دو سقط، به‌تنهایی دلیلی برای نادیده گرفتن سابقه سقط‌های قبلی نیست.
چرا سقط مکرر اتفاق می‌افتد؟
علت سقط مکرر همیشه یک بیماری مشخص نیست. در بعضی افراد، حتی پس از بررسی مناسب، علت قطعی پیدا نمی‌شود. هدف بررسی این نیست که برای هر سقط حتماً یک بیماری پیدا کنیم؛ هدف این است که علل قابل شناسایی و قابل مداخله را از دست ندهیم.
اختلالات کروموزومی جنین
یکی از مهم‌ترین علل سقط، به‌خصوص در سه‌ماهه اول، اختلالات کروموزومی جنین است. بسیاری از این اختلالات تصادفی هستند و به این معنا نیستند که یکی از والدین الزاماً مشکل ژنتیکی دارد.
سن مادر در این زمینه اهمیت دارد، زیرا با افزایش سن، احتمال ایجاد جنین‌هایی با اختلالات کروموزومی افزایش پیدا می‌کند. بنابراین وقتی یک خانم در سن بالاتر با سقط‌های مکرر مراجعه می‌کند، سن و سابقه باروری او بخشی از ارزیابی من خواهد بود.
مشکلات ساختاری رحم
برخی ناهنجاری‌های رحم، چسبندگی‌های داخل رحمی، پولیپ‌ها یا بعضی فیبروم‌هایی که حفره رحم را تحت تأثیر قرار می‌دهند، می‌توانند در ارزیابی سقط مکرر اهمیت داشته باشند. به همین دلیل بررسی حفره رحم در بسیاری از بیماران بخش مهمی از ارزیابی است.
اختلالات انعقادی و سندرم آنتی‌فسفولیپید
در این بخش باید بین مشکلات مختلف انعقادی تفاوت بگذاریم. سندرم آنتی‌فسفولیپید یا APS یکی از علل شناخته‌شده‌ای است که در شرایط مناسب باید بررسی شود، اما این موضوع با انجام یک «پنل کامل انعقادی» برای همه بیماران یکسان نیست.
بررسی روتین بسیاری از ترومبوفیلی‌های ارثی مانند Factor V Leiden، جهش پروترومبین، MTHFR و کمبود پروتئین‌های انعقادی برای همه افراد مبتلا به سقط مکرر، طبق شواهد جدید، توصیه نمی‌شود.
اختلالات هورمونی و متابولیک
برخی مشکلات تیروئید، دیابت یا اختلالات متابولیک می‌توانند در ارزیابی بیمار اهمیت داشته باشند. بررسی پرولاکتین نیز در شرایطی که علائم یا سابقه‌ای به نفع افزایش پرولاکتین وجود داشته باشد، می‌تواند مطرح شود.
اما انجام مجموعه بزرگی از آزمایش‌های هورمونی بدون توجه به شرح حال و شرایط فردی، لزوماً به تشخیص بهتر منجر نمی‌شود.
عوامل ایمنی؛ چه چیزهایی واقعاً اثبات شده‌اند؟
در مورد «علل ایمنی سقط» مطالب زیادی در فضای مجازی مطرح می‌شود، اما باید بین یک فرضیه علمی و یک آزمایش یا درمان اثبات‌شده تفاوت بگذاریم. در حال حاضر، تست‌های گسترده سلول‌های NK، پنل‌های ایمنی و بسیاری از آزمایش‌های موسوم به بررسی سیستم ایمنی، به‌صورت روتین برای سقط مکرر توصیه نمی‌شوند.
به همین دلیل من ترجیح می‌دهم قبل از درخواست آزمایش‌های متعدد، مشخص کنم که هر آزمایش قرار است به چه سؤال بالینی پاسخ دهد و اگر نتیجه آن غیرطبیعی بود، آیا واقعاً تغییری در تصمیم درمانی ایجاد خواهد کرد یا خیر.
بعد از دو یا سه سقط چه بررسی‌هایی واقعاً لازم است؟
بررسی سقط مکرر یک «پکیج آزمایش ثابت» برای همه افراد نیست. من ارزیابی را بر اساس سن، زمان و نوع سقط‌ها، سابقه بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای، سابقه خانوادگی و اطلاعاتی که از بارداری‌های قبلی داریم، مرحله‌بندی می‌کنم.
- بررسی کروموزومی بافت سقط، در صورت امکان، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره علت همان بارداری از دست‌رفته بدهد.
- ارزیابی حفره رحم با روش مناسب، مانند سونوگرافی تخصصی، سونوهیستروگرافی، هیستروسالپنگوگرافی یا هیستروسکوپی، بسته به شرایط فرد می‌تواند مطرح شود.
- بررسی سندرم آنتی‌فسفولیپید در شرایط بالینی مناسب انجام می‌شود و شامل آزمایش‌های اختصاصی این سندرم است.
- بررسی تیروئید و وضعیت متابولیک بر اساس علائم، سابقه پزشکی و عوامل خطر انجام می‌شود.
- کاریوتایپ والدین در همه افراد الزاماً لازم نیست و در شرایط خاص، به‌ویژه زمانی که بررسی ژنتیکی محصولات سقط مطرح‌کننده یک اختلال کروموزومی ساختاری باشد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در مقابل، انجام تعداد زیادی آزمایش بدون اندیکاسیون مشخص، ممکن است فقط هزینه، اضطراب و نتایج مبهم ایجاد کند و حتی بیمار را به سمت درمان‌هایی ببرد که اثربخشی آن‌ها ثابت نشده است.
سن مادر و کیفیت تخمک چه نقشی دارند؟
وقتی درباره «کیفیت تخمک» صحبت می‌کنیم، بهتر است از یک عبارت کلی و مبهم فاصله بگیریم. یکی از مهم‌ترین تغییرات مرتبط با افزایش سن، افزایش احتمال اختلالات کروموزومی در تخمک و در نتیجه جنین است.
بنابراین سن مادر در تفسیر سقط‌های مکرر اهمیت زیادی دارد. با این حال، سقط مکرر به‌تنهایی به معنی پایین بودن ذخیره تخمدان نیست. آزمایش‌هایی مانند AMH برای ارزیابی ذخیره تخمدان کاربرد دارند، اما طبق راهنمای جدید ASRM، بررسی ذخیره تخمدان به‌صورت روتین، جزو ارزیابی استاندارد سقط مکرر محسوب نمی‌شود.
این تفاوت مهم است: ذخیره تخمدان، تعداد و وضعیت فولیکول‌های باقی‌مانده را بهتر توصیف می‌کند، در حالی که احتمال اختلالات کروموزومی جنین ارتباط پیچیده‌تری با سن و کیفیت تخمک دارد.
رویکرد من در بررسی سقط مکرر
وقتی بیماری با سابقه سقط‌های تکرارشونده به من مراجعه می‌کند، تصمیم‌گیری را با یک فهرست طولانی آزمایش‌ها شروع نمی‌کنم. ابتدا می‌خواهم بدانم هر بارداری در چه سنی از بارداری از دست رفته، آیا بارداری با آزمایش یا سونوگرافی تأیید شده، آیا بررسی‌ای روی بافت سقط انجام شده و در فاصله بین بارداری‌ها چه اتفاقی افتاده است.
سپس سابقه پزشکی، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها، سابقه خانوادگی، سن مادر و در صورت لزوم اطلاعات مربوط به همسر را بررسی می‌کنم. هدف این است که بررسی‌ها هدفمند و مرحله‌ای باشند، نه اینکه صرفاً به دلیل اضطراب ناشی از سقط‌های قبلی، آزمایش‌های بیشتری انجام شود.
برای من مهم است که بیمار بداند «علت پیدا نشدن» با «هیچ امیدی وجود ندارد» یکسان نیست. در بسیاری از موارد، حتی بعد از بررسی کامل علت مشخصی پیدا نمی‌شود و با این حال امکان بارداری موفق بعدی وجود دارد.
در بارداری بعدی نیز نحوه پیگیری را بر اساس سابقه فرد تنظیم می‌کنم. تأیید زودهنگام محل بارداری، پیگیری مناسب رشد بارداری و توجه به علائم هشدار می‌تواند از نظر پزشکی و روانی اهمیت داشته باشد. اگر در اوایل بارداری خونریزی ایجاد شود، ارزیابی پزشکی اهمیت ویژه‌ای دارد و درمان نیز باید بر اساس شرایط همان بیمار انتخاب شود.
در بارداری بعدی چه انتظاری داشته باشم؟
بعد از سقط مکرر، طبیعی است که شروع بارداری بعدی با اضطراب زیادی همراه باشد. اما برنامه مراقبت نباید فقط بر «نگران نباشید» استوار باشد؛ باید مشخص باشد که چه زمانی مراجعه می‌کنید، چه بررسی‌هایی لازم است و در صورت بروز علامت جدید چه اقدامی باید انجام دهید.
قبل از بارداری، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، مرور داروها، توجه به سبک زندگی و دریافت مناسب فولیک‌اسید از بخش‌های مهم مراقبت پیش از بارداری هستند. بعد از مثبت شدن تست بارداری نیز زمان و نوع پیگیری را بر اساس سابقه فردی تعیین می‌کنم.
اگر خونریزی قابل توجه، درد شدید یا یک‌طرفه، سرگیجه یا غش، تب یا هر علامت نگران‌کننده دیگری در بارداری ایجاد شود، نباید آن را صرفاً به سابقه سقط نسبت داد و باید ارزیابی پزشکی انجام شود.
سوالات پرتکرار بیماران
بعد از دو سقط حتماً باید آزمایش‌های کامل سقط مکرر انجام بدهم؟
نه لزوماً همه آزمایش‌ها. اما بعد از دو سقط، می‌توان ارزیابی را شروع کرد، به‌خصوص اگر سن، سابقه پزشکی یا ویژگی سقط‌ها احتمال یک علت زمینه‌ای را بیشتر کند. نوع بررسی باید بر اساس شرایط شما انتخاب شود.
اگر یک بارداری سالم بین دو سقط داشته باشم، باز هم سقط مکرر محسوب می‌شود؟
بله، فاصله افتادن بین سقط‌ها لزوماً اهمیت سابقه را از بین نمی‌برد. در ارزیابی جدید، سقط‌ها لازم نیست حتماً پشت سر هم اتفاق افتاده باشند.
آیا بعد از دو سقط باید آزمایش MTHFR و تمام آزمایش‌های انعقادی را انجام بدهم؟
خیر. بسیاری از آزمایش‌های ترومبوفیلی ارثی به‌صورت روتین برای سقط مکرر توصیه نمی‌شوند. بررسی سندرم آنتی‌فسفولیپید در شرایط مناسب اهمیت بیشتری دارد و تصمیم‌گیری باید بر اساس سابقه بالینی انجام شود.
اگر علت سقط‌های من پیدا نشود، یعنی بارداری بعدی هم احتمالاً سقط می‌شود؟
خیر. «نامشخص بودن علت» به معنی نداشتن شانس بارداری موفق نیست. بسیاری از افراد با سقط مکرر، حتی زمانی که علت مشخصی پیدا نمی‌شود، در بارداری بعدی نتیجه موفقی دارند و حمایت و پیگیری مناسب اهمیت زیادی دارد.
آیا افزایش سن فقط روی باروری اثر دارد یا احتمال سقط را هم بیشتر می‌کند؟
سن مادر علاوه بر تأثیر بر باروری، با افزایش احتمال اختلالات کروموزومی جنین و در نتیجه افزایش احتمال سقط نیز ارتباط دارد. به همین دلیل سن در تفسیر سابقه سقط و برنامه‌ریزی بارداری بعدی برای من یک عامل مهم است.
اگر دو یا چند بار بارداری را از دست داده‌اید، لازم نیست فقط به امید تکرار نشدن اتفاق، بررسی را به تعویق بیندازید و از طرف دیگر، انجام ده‌ها آزمایش بدون هدف هم رویکرد مناسبی نیست. من ترجیح می‌دهم علت‌های مهم و قابل بررسی را بر اساس سابقه شما مرحله‌به‌مرحله ارزیابی کنم و برای بارداری بعدی، برنامه‌ای متناسب با شرایط خودتان داشته باشیم. برای دریافت اطلاعات بیشتر و رزرو مشاوره می‌توانید به drsadeghizadeh.ir مراجعه کنید.
